Setembro

AGRICULTURA > MES A MES

SETEMBRO

Setembro marca a transición entre o verán e o outono. Os días comezan a acurtar, as temperaturas descenden progresivamente e as primeiras chuvias poden devolver a humidade aos solos despois dos meses estivais. O día 23 comeza o outono astronómico.

É un mes de especial importancia para o rural galego porque coinciden tres actividades fundamentais: a recollida das colleitas de verán, a preparación dos cultivos de inverno e o inicio das principais colleitas do campo, especialmente a vendima e o millo nas zonas máis temperás.

Na horta, setembro é un dos meses fundamentais para sementar nabos destinados á produción de nabizas e grelos, espinacas, leitugas, escarolas, ravos e outras hortalizas resistentes ao frío. Tamén continúa o transplante de repolos, brócolis, coliflores e porros.

Nas zonas costeiras e nos vales abrigados, as temperaturas permiten prolongar a produción de tomates, pementos e xudías. Nas zonas interiores e de montaña convén adiantar os cultivos de inverno para que alcancen suficiente desenvolvemento antes das primeiras xeadas.

No campo comeza a vendima segundo a comarca e a variedade, continúa a maduración do millo e prepáranse os soutos para a próxima recollida das castañas.

TRABALLOS XERAIS

No campo

Recoller as froitas de finais do verán: mazás temperás, peras, ameixas tardías, pexegos e figos, segundo as variedades e as condicións climáticas.
Seleccionar os froitos destinados á conservación, separando os que presenten golpes, feridas ou síntomas de enfermidades.
Preparar a vendima: comprobar o estado de maduración da uva, a súa sanidade e as previsións meteorolóxicas.
Iniciar a vendima nas zonas e variedades temperás, evitando recoller acios mollados cando poida prexudicar a súa conservación ou transformación.
Vixiar a presenza de podremias nos acios, especialmente despois das primeiras chuvias de setembro.
Comprobar o estado das viñas, revisando arames, postes e sistemas de condución.
Revisar os soutos: observar o desenvolvemento dos ourizos e o estado sanitario dos castiñeiros.
Preparar os soutos para a recollida, mantendo accesibles os camiños e retirando obstáculos sen eliminar innecesariamente a cobertura orgánica do solo.
Comprobar a maduración do millo, diferenciando as parcelas destinadas a gran, forraxe ou consumo humano.
Iniciar a colleita de millo forraxeiro, cando o estado de maduración permita obter unha ensilaxe de boa calidade.
Sementar pradeiras e cultivos forraxeiros de outono, cando as primeiras chuvias proporcionen humidade suficiente.
Revisar as plantacións novas de froiteiras e especies forestais, comprobando titores, protectores e necesidades de rega.
Favorecer as cubertas vexetais, preparando a protección do solo fronte ás chuvias outonais.
Conservar os recursos florais para os polinizadores, especialmente nas parcelas onde permanezan floracións tardías.

Na horta

No xardín

En xeral

Sementar nabos destinados á produción de nabizas e grelos, seleccionando variedades tradicionais de cedo, medio tempo ou tarde.
Sementar espinacas, aproveitando o descenso das temperaturas.
Sementar cóengos e rúcula, especialmente nas zonas máis frescas e nos bancais destinados ao inverno.
Sementar leitugas de outono e inverno, directamente ou en sementeiros.
Sementar escarolas e chicorias, utilizando variedades adaptadas ás temperaturas descendentes.
Sementar acelgas, para obter follas durante o outono e, nas zonas favorables, durante o inverno.
Preparar sementeiros de cebolas de inverno, seleccionando variedades adecuadas á época.
Transplantar repolos, brócolis, coliflores e lombardas, utilizando plantas ben desenvolvidas.
Transplantar leitugas, escarolas e porros, procurando que arraiguen antes dos primeiros fríos.
Recoller tomates maduros, especialmente os destinados á elaboración de conservas.
Recoller pementos e berenxenas, segundo a súa maduración.
Continuar a recollida de cabaciñas, cogombros e xudías, mentres as temperaturas permitan manter a produción.
Seleccionar os mellores tomates para obter sementes, utilizando froitos de plantas sas e variedades de polinización aberta.
Preparar os bancais destinados ás hortalizas de inverno, organizando as rotacións.
Vixiar a presenza de eirugas nas coles, revisando especialmente o envés das follas.
Controlar as enfermidades fúnxicas, que poden aumentar coas chuvias e coa humidade nocturna.
Reducir progresivamente as regas, adaptándoas á temperatura e á humidade real do solo.
Ventilar os invernadoiros, evitando a condensación nocturna e o exceso de calor durante o día.

Atender as roseiras reflorecentes, retirando as flores murchas para favorecer as últimas floracións.
Revisar as roseiras rubideiras, asegurando os talos e comprobando o estado dos soportes.
Sementar pensamentos e violas, utilizando sementeiros frescos e protexidos da insolación intensa.
Sementar caléndulas, destinadas á floración outonal e primaveral.
Transplantar pensamentos e outras flores de outono, cando as temperaturas sexan adecuadas.
Preparar os canteiros destinados ás floracións de inverno e primavera, incorporando compost maduro cando sexa necesario.
Plantar bulbos de floración primaveral, como narcisos, nas zonas onde a temperatura do solo resulte adecuada.
Preparar a plantación de tulipáns e xacintos, que normalmente se realizará máis adiante, cando o solo estea máis fresco.
Revisar as hortensias, observando o estado das flores e evitando podas que eliminen as xemas do ano seguinte.
Atender as dalias, retirando flores murchas e reforzando os soportes.
Recoller sementes de flores anuais, cando estean maduras e secas.
Dividir determinadas plantas vivaces, cando o seu ciclo vexetativo e as temperaturas o permitan.
Revisar os acolchados, preparando a protección das raíces para o outono.
Comprobar os sistemas de rega, adaptando a frecuencia ao descenso das temperaturas.

Colmeas: comprobar as reservas de alimento e a fortaleza das colonias antes do outono.
Preparar as colmeas para o inverno, revisando o seu estado sanitario e as necesidades de alimentación.
Controlar a varroa, seguindo as indicacións veterinarias e utilizando os tratamentos autorizados cando corresponda.
Vixiar a avespa velutina, especialmente pola presión que pode exercer sobre as colmeas a finais do verán.
Revisar o material apícola, limpando e almacenando as alzas que xa non sexan necesarias.
Gando: comprobar o estado dos pasteiros e planificar o seu aproveitamento outonal.
Revisar fontes e bebedeiros, garantindo a dispoñibilidade de auga limpa.
Iniciar ou continuar a conservación de millo forraxeiro, controlando o estado de maduración e as condicións de ensilaxe.
Revisar os silos e almacéns de forraxes, garantindo que estean preparados para recibir as novas colleitas.
Elaboración de queixos: controlar as condicións hixiénicas e de maduración dos produtos.
Elaboración de manteiga: manter unha correcta elaboración e conservación da nata e da manteiga.
Preparar conservas de tomate, pementos e outras hortalizas, empregando procedementos seguros para cada alimento.
Deshidratar froitas e plantas aromáticas, cando se dispoña dos equipos e condicións adecuados.
Revisar as reservas de alimentos, preparando o almacenamento dos produtos de outono.
Comprobar o estado de tellados, canles e baixantes, anticipándose ás primeiras chuvias intensas.
Preparar ferramentas e recipientes para a vendima e a recollida das castañas, garantindo a súa limpeza e bo estado.

No campo

Na horta

No xardín

Realizar podas de saneamento, retirando pólas secas, rotas ou enfermas cando sexa necesario.
Podar determinadas froiteiras de óso despois da colleita, con tempo seco e segundo as necesidades de cada especie.
Retirar os rebentos dos portaenxertos, evitando que compitan coas variedades enxertadas.
Evitar podas fortes nas froiteiras que se preparan para o repouso invernal, salvo necesidades sanitarias.
Revisar as viñas despois da vendima, comprobando a existencia de danos ou síntomas de enfermidades.
Non realizar podas invernais prematuras nas viñas, permitindo que as plantas completen o seu ciclo e acumulen reservas.
Revisar os soutos, retirando madeira danada cando resulte necesario.
Preparar os accesos aos soutos, facilitando a futura recollida das castañas.
Controlar as herbas competidoras das plantacións novas, mantendo cubertas vexetais compatibles coa conservación do solo.
Preparar as leiras destinadas aos cultivos de outono, evitando traballar solos excesivamente húmidos.
Aplicar compost maduro, segundo as necesidades do solo e dos futuros cultivos.
Preparar cultivos de cobertura, especialmente nas parcelas que quedarán libres durante o inverno.
Revisar e limpar drenaxes agrícolas, anticipándose ás chuvias outonais.
Limpar gabias e cunetas, retirando materiais que dificulten a circulación da auga.
Revisar os camiños agrícolas e forestais, reparando danos provocados pola erosión.
Comprobar a conservación das forraxes almacenadas, vixiando a humidade e a presenza de mofos.
Preparar os terreos destinados a novas plantacións forestais, que se realizarán preferentemente durante os meses de repouso vexetativo.

Sementar nabos para producir nabizas e grelos, utilizando variedades adecuadas á comarca.
Sementar ravos e cenorias, directamente en solos soltos e ben preparados.
Sementar remolachas, especialmente nas zonas temperadas onde poidan completar o desenvolvemento.
Sementar fiollo de bulbo, utilizando variedades adaptadas ao outono.
Preparar os bancais destinados aos cultivos de raíz, evitando a compactación.
Recoller patacas tardías, cando a pel estea suficientemente formada e o terreo permita a colleita.
Seleccionar as patacas destinadas ao almacenamento, separando as danadas ou enfermas.
Secar e conservar allos e cebolas, en lugares ventilados e protexidos da humidade.
Retirar os cultivos de verán esgotados, especialmente cando presenten síntomas de enfermidades.
Controlar as herbas competidoras, evitando que produzan sementes.
Preparar os bancais destinados ás coles de inverno, incorporando compost maduro cando sexa necesario.
Vixiar as eirugas das coles, realizando controis periódicos.
Retirar restos vexetais enfermos, evitando a súa dispersión polo terreo.
Revisar as rotacións de cultivos, evitando repetir especies da mesma familia nos mesmos bancais.
Seleccionar e conservar sementes de variedades tradicionais, procedentes de plantas sas e ben adaptadas.
Revisar os sistemas de rega, reducindo a frecuencia segundo a humidade real do solo.
Acolchar os bancais recentemente plantados, conservando a humidade e protexendo o solo.

Retirar flores murchas das roseiras reflorecentes, favorecendo as últimas floracións.
Eliminar talos secos, enfermos ou danados das roseiras, mellorando a ventilación.
Retirar os rebentos dos portaenxertos, cando aparezan por debaixo do enxerto.
Evitar podas fortes nas roseiras antes do inverno, limitándose aos traballos de saneamento necesarios.
Rematar a poda lixeira das lavandas, se a floración xa concluíu, evitando cortar madeira vella sen follas.
Revisar as hortensias, retirando flores murchas cando corresponda á variedade e ao sistema de poda.
Non eliminar as xemas das hortensias tradicionais, que poden corresponder á floración do ano seguinte.
Controlar as herbas competidoras nos canteiros, antes de que produzan sementes.
Preparar os canteiros de outono, retirando restos vexetais deteriorados e incorporando compost maduro.
Revisar os acolchados, preparando a protección do solo fronte ás chuvias e ás baixas temperaturas.
Retirar follas e talos enfermos das ornamentais, evitando a propagación de enfermidades.
Recoller sementes de flores anuais, cando estean maduras e secas.
Limpar macetas e recipientes, preparándoos para as novas plantacións.
Revisar os sistemas de rega, reducindo progresivamente a súa utilización.
Limpar camiños, escaleiras e terrazas, retirando materiais esvaradíos.
Desatascar sumidoiros e drenaxes, anticipándose ás chuvias outonais.

En xeral

Colmeas: revisar as reservas e o estado sanitario das colonias antes do inverno.
Aplicar os tratamentos autorizados contra a varroa, cando correspondan e seguindo as indicacións veterinarias.
Retirar e almacenar as alzas non necesarias, mantendo o material protexido das pragas.
Vixiar a avespa velutina, seguindo os procedementos oficiais de control.
Limpar canles e baixantes, retirando follas e outros materiais acumulados.
Desatascar sumidoiros, especialmente en patios, cortes e alpendres.
Limpar cunetas e pasos de auga, evitando inundacións durante as chuvias.
Revisar tellados e cubertas, reparando filtracións e elementos deteriorados.
Reparar peches e portais, comprobando postes, bisagras e arames.
Revisar os almacéns de forraxes, evitando a entrada de auga e a acumulación de humidade.
Comprobar os silos de millo, verificando as condicións de peche e conservación.
Revisar depósitos e sistemas de abastecemento de auga, limpando filtros e comprobando posibles fugas.
Preparar compost, equilibrando materiais secos e húmidos e garantindo unha boa aireación.
Revisar os alimentos almacenados, especialmente patacas, allos, cebolas e conservas.
Preparar recipientes para conservar as novas colleitas, utilizando procedementos seguros.
Comprobar o estado dos pasteiros, reparando peches e garantindo puntos de auga.
Preparar as instalacións gandeiras para o outono, revisando camas, ventilación e sistemas de limpeza.
Revisar as ferramentas de vendima e recollida, limpándoas e almacenándoas correctamente despois do seu uso.
Organizar as reservas de alimentos e forraxes, procurando reducir perdas durante o inverno

SIEMBRA DE HORTALIZAS

Días recomendados para plantar segundo as fases da lúa

🌿 FOLLA: Días tradicionalmente recomendados: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14 e 15.

🥕 RAÍZ: Días tradicionalmente recomendados: 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28 e 29.

🍅 FROITO: Días tradicionalmente recomendados: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14 e 15.

🌱 SEMENTAR DIRECTAMENTE AO AIRE LIBRE

Acelgas, borraxes, cenorias, chicorias, cóengos, endivias, espinacas, escarolas, fiollo de bulbo, leitugas, nabicol, nabos para nabizas e grelos, perexil, ravos, remolachas e rúcula.

Nas zonas máis temperadas tamén poden realizarse sementeiras de coandro, especialmente cando as temperaturas comezan a descender.

A sementeira dos nabos destinados á produción de nabizas e grelos é un dos traballos máis importantes de setembro en Galicia.

A elección da variedade debe ter en conta a comarca, a altitude e a época prevista de colleita. Existen variedades tradicionais de cedo, medio tempo e tarde.

As espinacas, os cóengos e as leitugas de inverno aproveitan o descenso das temperaturas para iniciar o seu desenvolvemento.

As cenorias, ravos e remolachas deben sementarse directamente en solos soltos, evitando o transplante.

🌱 SEMENTAR EN SEMENTEIROS DE CAMA QUENTE

En setembro non é necesario empregar sementeiros de cama quente nas hortas familiares galegas.

As temperaturas habituais permiten a xerminación da maioría das especies destinadas ao outono.

Nas zonas cálidas, durante a primeira metade do mes, pode ser máis importante protexer os sementeiros do exceso de calor que proporcionarlles calefacción.

Convén utilizar sementeiros ventilados e garantir unha humidade uniforme.

🌱 SEMENTAR EN SEMENTEIROS PROTEXIDOS AO AIRE LIBRE

Acelgas, cebolas de inverno, chicorias, endivias, escarolas, espinacas, leitugas, perexil e rúcula.

Tamén poden prepararse sementeiros de brócolis, coliflores, repolos e coles de Milán, especialmente nas zonas temperadas e utilizando variedades de ciclo adecuado.

Nas zonas interiores e de montaña convén empregar plantas xa desenvolvidas para os cultivos de ciclo longo, pois as novas sementeiras poden non alcanzar suficiente tamaño antes das xeadas.

A protección debe orientarse principalmente a evitar os danos das chuvias intensas, controlar a humidade e manter unha temperatura adecuada.

🌱 PLANTAR OU TRANSPLANTAR

Hortalizas: acelgas, brócolis, coles de Bruxelas, coles de Milán, coliflores, escarolas, leitugas, lombardas, nabicol, porros e repolos.

Cultivos de outono e inverno: repolos, brócolis, coliflores, coles de Milán, lombardas, escarolas, leitugas e outras variedades resistentes ao frío.

Amorodeiras: setembro é unha época adecuada para establecer novas plantacións mediante estolóns enraizados ou plantas de viveiro.

Árbores froiteiras: aínda non é a época habitual para plantar especies caducifolias a raíz núa. É preferible agardar ao repouso vexetativo.

Arbustos froiteiros: as novas plantacións poden planificarse para o outono, cando as temperaturas sexan máis suaves e aumente a humidade do solo.

Plantas ornamentais: pensamentos, violas, prímulas, caléndulas e outras flores de outono.

Bulbos de primavera: narcisos e outros bulbos adecuados para a plantación temperá de outono. Os tulipáns e xacintos adoitan plantarse máis adiante, cando o solo estea máis fresco.

Plantas aromáticas: ceboliño, coandro, perexil, ourego, romeu, salvia e tomiño, utilizando plantas de viveiro cando resulte máis adecuado.

Os transplantes deben realizarse preferentemente á tardiña ou en días anubrados, regando inmediatamente e evitando o encharcamento.

Nas zonas frías é importante adiantar os transplantes para que as plantas arraiguen antes das primeiras xeadas.

SEMENTEIRAS E PLANTACIÓNS DE SETEMBRO

Calendario orientativo das principais hortalizas, plantas aromáticas e ornamentais que poden sementarse ou plantarse durante setembro en Galicia. As especies están ordenadas alfabeticamente polo seu nome en galego. As recomendacións diferencian as zonas cálidas, como a costa e os vales abrigados, das zonas frías do interior e da montaña.

Árbore, hortaliza ou flor	Zona cálida	Zona fría	Xerminación	Marco de plantación	Colleita ou floración	Recomendacións
Acelga	Sementeira directa ou transplante.	Sementeira a comezos de mes ou transplante.	7-14 días.	30 × 40 cm	Outono e primavera seguinte.	Manter humidade regular e protexer as plantas novas das primeiras xeadas.
Amorodeira	Plantación de estolóns enraizados ou plantas de viveiro.	Plantar a comezos de mes para favorecer o arraigamento.	Non procede: transplante.	30 × 40 cm	Primavera seguinte, segundo variedade.	Non enterrar a coroa. Acolchar e regar ata o arraigamento.
Borraxe	Sementeira directa.	Directa en lugar abrigado.	7-14 días.	30 × 40 cm	Outono e primavera.	Prefire solo drenado e temperaturas moderadas.
Brócoli	Transplante ou sementeiro de variedades adecuadas.	Transplante de plantas xa desenvolvidas.	5-10 días desde semente.	45 × 60 cm	Outono-inverno.	Evitar atrasar demasiado o transplante nas zonas frías. Vixiar as eirugas.
Caléndula	Sementeira directa.	Directa en lugar abrigado.	7-14 días.	20 × 30 cm	Outono e primavera seguinte.	Prefire lugares soleados e temperaturas moderadas.
Cebola de inverno	Sementeiro exterior ou protexido.	Sementeiro protexido en lugar abrigado.	7-21 días.	10-15 × 30 cm	Primavera-verán seguinte.	Escoller variedades adaptadas á duración do día e á plantación de inverno.
Cenoria	Sementeira directa.	Directa a comezos de mes en solo solto.	10-21 días.	6 × 30 cm	Outono-inverno.	Non transplantar. Manter humidade uniforme durante a xerminación.
Chicoria	Sementeira directa.	Directa en solo preparado.	7-14 días.	20 × 30 cm	Outono-inverno.	Escoller variedades adecuadas ao aproveitamento de folla ou raíz.
Coandro	Sementeira directa.	Directa en lugar abrigado.	7-21 días.	15 × 25 cm	Outono.	Prefire temperaturas moderadas. Pode subir a flor con calor.
Cóengo	Sementeira directa.	Directa en solo fresco e ben drenado.	10-21 días.	10 × 15 cm	Outono-inverno.	Resiste o frío, pero non o encharcamento prolongado.
Col de Bruxelas	Transplante de plantas desenvolvidas.	Transplante temperán; evitar atrasos.	Non procede: transplante.	60 × 70 cm	Inverno, segundo variedade.	Cultivo de ciclo longo. En setembro pode resultar tardío en zonas frías.
Col de Milán	Transplante de plantas desenvolvidas.	Transplante a comezos de mes.	Non procede: transplante.	50 × 60 cm	Outono-inverno.	Prefire temperaturas frescas e solo fértil.
Coliflor	Transplante de variedades de outono-inverno.	Transplante de plantas desenvolvidas a comezos de mes.	Non procede: transplante.	50 × 60 cm	Outono-inverno, segundo variedade.	Escoller variedades de ciclo adecuado e manter humidade uniforme.
Endivia	Sementeira de variedades para colleita de outono ou forzado.	Sementeira só de variedades de ciclo adecuado.	7-14 días.	20 × 35 cm	Outono-inverno, segundo sistema.	As variedades de forzado precisan producir raíces e realizar o forzado posteriormente.
Escarola	Sementeira ou transplante.	Transplante de plantas desenvolvidas.	6-12 días desde semente.	30 × 40 cm	Outono-inverno.	Manter humidade regular e empregar variedades resistentes ao frío.
Espinaca	Sementeira directa.	Directa en solo fresco.	7-21 días.	15 × 30 cm	Outono-inverno.	Prefire temperaturas frescas. Evitar o exceso de humidade.
Fiollo de bulbo	Sementeira directa a comezos de mes.	Directa só con variedades de ciclo curto e en lugares favorables.	7-14 días.	20 × 40 cm	Outono-inverno.	Manter humidade regular. As primeiras xeadas poden dificultar a formación do bulbo.
Leituga de outono	Sementeiro, sementeira directa ou transplante.	Transplante de plantas desenvolvidas ou sementeiro protexido.	5-12 días.	30 × 30 cm	Outono-inverno.	Escoller variedades resistentes ao frío e evitar o encharcamento.
Lombarda	Transplante de plantas desenvolvidas.	Transplante temperán.	Non procede: transplante.	50 × 60 cm	Outono-inverno.	Precisa solo fértil. Evitar atrasar a plantación en zonas frías.
Nabicol	Sementeira directa ou transplante.	Sementeira temperá ou transplante.	5-12 días.	30 × 40 cm	Outono-inverno.	Escoller variedades adaptadas. Aclarar as plantas cando sexa necesario.
Nabo para grelos	Sementeira directa durante o mes.	Sementeira directa, preferentemente a comezos ou mediados de mes.	4-10 días.	5-10 × 25-30 cm, segundo aproveitamento.	Nabizas no outono; grelos no inverno ou primavera.	Empregar variedades de cedo, medio tempo ou tarde. A data de colleita depende da variedade.
Narciso	Plantación de bulbos cando o solo refresque.	Plantación directa en solo drenado.	Brotación invernal ou primaveral.	10-15 cm	Final do inverno-primavera.	Enterrar aproximadamente a dúas ou tres veces a altura do bulbo.
Pensamento	Sementeiro fresco ou transplante.	Transplante en lugar abrigado.	7-14 días desde semente.	20 × 20 cm	Outono-primavera.	Escoller variedades resistentes ao frío e evitar calor excesiva no sementeiro.
Perexil	Sementeira directa.	Directa en lugar abrigado ou sementeiro protexido.	15-30 días.	15 × 25 cm	Outono e primavera seguinte.	Xerminación lenta. Manter humidade uniforme.
Porro	Transplante de plantas desenvolvidas.	Transplante temperán de variedades de inverno.	Non procede: transplante.	15 × 30 cm	Inverno-primavera.	Evitar atrasar o transplante en zonas frías. Manter humidade durante o arraigamento.
Prímula	Transplante de planta de viveiro ou sementeiro fresco.	Transplante en lugar protexido.	14-30 días desde semente.	20 × 25 cm	Inverno-primavera.	Prefire lugares frescos e solos húmidos sen encharcamento.
Ravo	Sementeira directa.	Directa en solo fresco.	4-10 días.	5 × 15 cm	Outono.	Escalonar sementeiras e manter humidade uniforme.
Remolacha	Sementeira directa a comezos de mes.	Sementeira só en lugares con outono suficientemente longo.	7-14 días.	10 × 30 cm	Outono-inverno, segundo clima.	As sementeiras tardías poden non completar o desenvolvemento nas zonas frías.
Repolo	Transplante de variedades de outono-inverno.	Transplante de plantas desenvolvidas.	Non procede: transplante.	50 × 60 cm	Outono-inverno.	Respectar as rotacións e protexer das eirugas.
Rúcula	Sementeira directa.	Directa en solo fresco.	4-10 días.	15 × 25 cm	Outono-inverno.	Prefire temperaturas moderadas. Colleitar follas novas.
Viola	Sementeiro ou transplante.	Transplante en lugar abrigado.	10-21 días desde semente.	15-20 cm	Outono-primavera.	Manter humidade uniforme e evitar o encharcamento.

RECOMENDACIÓNS IMPORTANTES:

Zonas cálidas: áreas costeiras, vales abrigados e lugares con outonos suaves.

Zonas frías: interior de Galicia, zonas altas e lugares onde as primeiras xeadas poden chegar cedo.

Xerminación: os días indicados son aproximados e corresponden a condicións favorables de temperatura e humidade. As temperaturas baixas poden prolongar considerablemente a xerminación.

Marco de plantación: separación entre plantas e entre filas, salvo cando se indique unha única distancia. Os valores poden variar segundo a variedade.

Colleita: os períodos son orientativos e dependen do clima, da variedade e da data de plantación.

Especial atención aos grelos: a época de sementeira depende da comarca e da variedade. En Galicia poden empregarse variedades de cedo, medio tempo ou tarde.

Tradición lunar: a Lúa crecente relaciónase cos cultivos de folla, flor e froito, mentres que a minguante se reserva tradicionalmente para raíces e bulbos. A eficacia agronómica desta distribución non está suficientemente demostrada.

Prioridade: o estado do solo, a temperatura, a dispoñibilidade de auga e as necesidades dos cultivos deben prevalecer sempre sobre o calendario lunar.