Outubro

AGRICULTURA > MES A MES

OUTUBRO

Outubro é un dos meses máis representativos do outono galego. Os soutos comezan a ofrecer as súas castañas, continúa a recollida de mazás e noces, rematan moitas vendimas e as hortas prepáranse para afrontar o inverno.

As temperaturas descenden progresivamente, os días acúrtanse e aumentan as precipitacións. A actividade vexetativa diminúe, pero os traballos agrícolas continúan: sementeiras de inverno, plantación de allos e cebolas, conservación das colleitas, preparación dos solos e mantemento das instalacións rurais.

Nas zonas costeiras e nos vales abrigados aínda poden realizarse determinadas sementeiras ao aire libre. Nas zonas interiores e de montaña, onde as primeiras xeadas poden aparecer durante outubro, é importante protexer os cultivos máis sensibles.

Un dos traballos fundamentais do mes é a recollida e conservación das castañas, un produto de enorme importancia alimentaria, cultural, económica e paisaxística para Galicia.

TRABALLOS XERAIS

No campo

Recoller castañas, procurando facelo con frecuencia para evitar que permanezan demasiado tempo no chan, onde poden sufrir ataques de insectos, fungos e outros organismos.
Seleccionar as castañas destinadas ao consumo, separando as que presenten perforacións, podremias ou danos.
Preparar as castañas para a conservación, eliminando impurezas e empregando procedementos adecuados de secado, refrigeración ou transformación.
Recoller mazás tardías, especialmente as variedades destinadas á conservación e á elaboración de sidra.
Recoller peras tardías, seleccionando os froitos segundo o seu estado de maduración.
Recoller noces, retirando os restos exteriores cando corresponda e secándoas en lugares ventilados.
Rematar a vendima nas zonas e variedades tardías, atendendo ao estado sanitario da uva e ás previsións meteorolóxicas.
Comprobar o estado das viñas despois da vendima, observando posibles danos e síntomas de enfermidades.
Revisar os soutos, comprobando a produción, a caída dos ourizos e o estado sanitario dos castiñeiros.
Protexer os castiñeiros novos, revisando titores, protectores e acolchados antes do inverno.
Preparar as futuras plantacións de froiteiras e especies forestais autóctonas, seleccionando variedades e lugares adecuados.
Sementar pradeiras e cultivos forraxeiros de outono, cando a humidade do solo e as temperaturas sexan favorables.
Revisar as cubertas vexetais, procurando que protexan a terra das chuvias e dos procesos erosivos.
Conservar os recursos florais tardíos, favorecendo a alimentación das abellas e doutros insectos polinizadores.

Na horta

No xardín

En xeral

Sementar espinacas, especialmente nas zonas temperadas e en terreos ben drenados.
Sementar cóengos, que soportan ben as temperaturas baixas e poden aproveitarse durante o inverno.
Sementar leitugas de inverno, utilizando variedades resistentes ao frío.
Sementar rúcula, directamente ou baixo protección nas zonas máis frías.
Sementar ravos, especialmente en terreos soltos e con boa drenaxe.
Continuar a sementeira de nabos para nabizas e grelos, utilizando variedades adecuadas ás datas tardías.
Sementar chícharos de inverno, nas zonas máis temperadas e con solos ben drenados.
Iniciar as sementeiras de fabas de inverno, cando as condicións locais o permitan.
Transplantar leitugas e escarolas, empregando plantas xa desenvolvidas.
Transplantar repolos, brócolis e outras coles resistentes ao frío, sempre que as variedades e o estado das plantas permitan completar o ciclo.
Recoller os últimos tomates, pementos, berenxenas e cabaciñas, antes das primeiras xeadas.
Recoller repolos, acelgas, leitugas e outras hortalizas de outono, segundo o estado de desenvolvemento.
Preparar os bancais destinados ás sementeiras de inverno, procurando conservar unha boa estrutura do solo.
Protexer as plantas novas, utilizando túneles, mantas térmicas ou outros sistemas adecuados.
Revisar a ventilación dos invernadoiros, evitando a condensación e a acumulación excesiva de humidade.
Vixiar a presenza de lesmas, caracois e eirugas nas coles, especialmente despois das chuvias.
Reducir as regas, adaptándoas á humidade real do solo e ás necesidades das plantas.

Plantar pensamentos e violas, aproveitando as temperaturas suaves do outono.
Transplantar prímulas e outras flores de inverno, utilizando plantas de viveiro adaptadas.
Sementar caléndulas, especialmente nas zonas temperadas e en lugares ben drenados.
Plantar narcisos, aproveitando o descenso da temperatura do solo.
Iniciar a plantación de xacintos, en lugares con boa drenaxe.
Preparar a plantación de tulipáns, que adoita resultar máis adecuada cando o solo está suficientemente fresco.
Transplantar plantas vivaces, especialmente as especies que se benefician dunha división outonal.
Plantar arbustos ornamentais cultivados en recipiente, garantindo a rega de establecemento.
Preparar os canteiros de inverno, incorporando compost maduro cando resulte necesario.
Revisar as roseiras reflorecentes, retirando flores murchas e talos enfermos.
Evitar as podas fortes das roseiras, reservándoas para a época adecuada segundo a variedade.
Revisar as hortensias, conservando as xemas que producirán a floración do ano seguinte.
Recoller sementes de flores anuais, cando estean completamente maduras e secas.
Preparar acolchados, protexendo as raíces fronte ás baixas temperaturas.
Revisar os sistemas de drenaxe, evitando que as chuvias encharquen os canteiros.

Colmeas: comprobar as reservas de alimento e o estado xeral das colonias antes do inverno.
Preparar as colmeas para a invernada, revisando a protección fronte á humidade, o vento e os roedores.
Vixiar a varroa, seguindo os plans sanitarios e utilizando tratamentos autorizados cando corresponda.
Controlar a presenza da avespa velutina, seguindo as indicacións oficiais.
Revisar o material apícola, limpando e almacenando as alzas que xa non se utilicen.
Gando: comprobar as reservas de forraxes e preparar as instalacións para os meses fríos.
Organizar o aproveitamento dos últimos pastos de outono, evitando o deterioro dos solos húmidos.
Revisar fontes e bebedeiros, garantindo a dispoñibilidade de auga limpa.
Elaboración de queixos: continuar coa produción artesanal, mantendo as condicións hixiénico-sanitarias adecuadas.
Elaboración de manteiga: garantir a correcta elaboración e conservación.
Preparar a conservación de castañas, mediante técnicas adecuadas de secado, refrixeración ou transformación.
Preparar a conservación de mazás e peras, seleccionando froitos sans e almacenándoos en lugares frescos e ventilados.
Secar e conservar noces, comprobando que non presenten humidade excesiva.
Preparar mostos, zumes e sidra, cando corresponda, utilizando instalacións e utensilios hixienizados.
Revisar os almacéns agrícolas, evitando a entrada de humidade e a presenza de roedores.
Revisar tellados, cubertas, canles e baixantes, antes das chuvias intensas.
Preparar a leñeira, comprobando que a madeira estea correctamente almacenada.

No campo

Na horta

No xardín

En xeral

Realizar podas de saneamento, retirando pólas secas, rotas ou enfermas cando resulte necesario.
Evitar podas fortes nas froiteiras antes da caída da folla, permitindo que completen a acumulación de reservas.
Revisar os castiñeiros, comprobando a presenza de madeira danada e posibles síntomas de cancro ou outras enfermidades.
Retirar residuos problemáticos dos soutos, sen eliminar innecesariamente a materia orgánica que protexe o solo.
Cortar e preparar leña, cando proceda e respectando a normativa forestal.
Almacenar a madeira, protexéndoa da chuvia e garantindo unha boa ventilación.
Preparar os terreos destinados ás plantacións de inverno, evitando o laboreo en solos enchoupados.
Estender compost maduro ou esterco ben curtido, cando o solo e os cultivos o requiran.
Controlar as herbas competidoras, procurando manter cubertas vexetais que protexan a terra.
Sementar cultivos de cobertura, como mesturas adecuadas de cereais e leguminosas.
Revisar os solos agrícolas, comprobando problemas de compactación, drenaxe e erosión.
Limpar gabias e cunetas, retirando materiais que dificulten a circulación da auga.
Revisar e desatascar drenaxes agrícolas, anticipándose ás chuvias intensas.
Reparar camiños rurais e forestais, corrixindo danos provocados pola erosión.
Comprobar as forraxes almacenadas, vixiando a humidade, a presenza de mofos e posibles quecementos.

Iniciar a plantación de allos, especialmente nas zonas máis temperadas e en solos ben drenados, aínda que en moitas comarcas galegas resulta habitual agardar a novembro ou decembro.
Plantar ceboliñas de inverno, utilizando variedades adecuadas.
Sementar ravos, directamente nos bancais preparados.
Sementar nabos destinados á produción tardía de nabizas e grelos, especialmente nas zonas máis favorables.
Recoller cenorias, remolachas e outras raíces, cando estean maduras.
Recoller patacas tardías, cando corresponda e o terreo permita unha colleita adecuada.
Seleccionar as patacas destinadas ao almacenamento, retirando as danadas ou enfermas.
Revisar os allos e cebolas almacenados, eliminando os exemplares deteriorados.
Retirar os restos dos cultivos de verán, especialmente os afectados por enfermidades.
Controlar as herbas competidoras, antes de que produzan sementes.
Preparar os bancais de inverno, incorporando compost maduro cando sexa necesario.
Acolchar os terreos baleiros, evitando que permanezan desprotexidos durante as chuvias.
Revisar as rotacións de cultivos, evitando repetir especies da mesma familia nos mesmos bancais.
Comprobar os sistemas de drenaxe, especialmente nos terreos con tendencia ao encharcamento.
Limpar e reparar os túneles de cultivo, preparando as proteccións fronte ás primeiras xeadas.
Conservar sementes de variedades tradicionais, comprobando que estean ben secas e correctamente identificadas.

Retirar flores murchas das roseiras, mantendo as plantas limpas e evitando acumulacións de restos enfermos.
Eliminar talos secos, rotos ou enfermos, sen realizar podas estruturais innecesarias.
Evitar a poda forte das roseiras, reservándoa para o momento adecuado de finais do inverno.
Revisar as hortensias, evitando eliminar xemas destinadas á floración da primavera seguinte.
Dividir determinadas plantas vivaces, cando a especie se atope no momento adecuado.
Retirar herbas competidoras dos canteiros, procurando conservar a estrutura do solo.
Preparar os canteiros para bulbos, mellorando a drenaxe cando sexa necesario.
Plantar narcisos e xacintos, evitando solos enchoupados.
Recoller follas caídas, utilizando as sas para elaborar compost ou acolchados.
Retirar follas e talos enfermos, evitando a propagación de enfermidades.
Revisar os acolchados, repoñéndoos arredor das plantas máis sensibles.
Limpar macetas e recipientes, preparándoos para as plantacións de inverno.
Limpar camiños, escaleiras e terrazas, retirando follas esvaradías.
Desatascar sumidoiros e drenaxes, anticipándose ás chuvias.
Revisar os sistemas de rega, reducindo progresivamente a súa utilización.

Colmeas: comprobar as reservas e o estado sanitario das colonias antes da invernada.
Aplicar os tratamentos autorizados contra a varroa, cando correspondan e seguindo as indicacións veterinarias.
Revisar as entradas das colmeas, protexéndoas fronte a roedores e outros animais.
Retirar e almacenar o material apícola que xa non se utilice, mantendo as condicións de limpeza adecuadas.
Vixiar a avespa velutina, utilizando os procedementos oficiais de control.
Limpar canles e baixantes, retirando follas e outros materiais.
Desatascar sumidoiros, especialmente nos patios, cortes e alpendres.
Limpar cunetas e pasos de auga, evitando inundacións.
Revisar tellados e cubertas, reparando filtracións e elementos deteriorados.
Reparar peches e portais, comprobando postes, bisagras e arames.
Revisar os almacéns de forraxes, evitando a entrada de auga e a acumulación de humidade.
Comprobar os silos de millo, verificando as condicións de peche e conservación.
Revisar depósitos e sistemas de abastecemento de auga, limpando filtros e comprobando posibles fugas.
Preparar compost, equilibrando materiais secos e húmidos e mantendo unha boa aireación.
Revisar os alimentos almacenados, especialmente patacas, allos, cebolas, mazás, noces e conservas.
Preparar recipientes para conservar as castañas, garantindo as condicións adecuadas de hixiene e almacenamento.
Comprobar o estado dos pasteiros, reparando peches e garantindo puntos de auga.
Preparar as instalacións gandeiras para o inverno, revisando camas, ventilación e sistemas de limpeza.
Revisar as ferramentas de recollida, limpándoas e almacenándoas correctamente.
Organizar as reservas de alimentos e forraxes, procurando reducir perdas durante os meses fríos.

SIEMBRA DE HORTALIZAS

Días recomendados para plantar segundo as fases da lúa

🌿 FOLLA: Días tradicionalmente recomendados: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 30 e 31.

🥕 RAÍZ: Días tradicionalmente recomendados: 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27 e 28.

🍅 FROITO: Días tradicionalmente recomendados: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 30 e 31.

🌱 SEMENTAR DIRECTAMENTE AO AIRE LIBRE

Espinacas, cóengos, rúcula, ravos, nabos para nabizas e grelos, lentellas e chícharos de inverno.

Nas zonas máis temperadas tamén poden iniciarse sementeiras de fabas de inverno, cando o solo estea ben drenado e as variedades sexan adecuadas.

Poden continuar pequenas sementeiras de leitugas de inverno e acelgas, especialmente baixo protección.

A sementeira tardía de nabos para grelos é posible en determinadas comarcas, pero require seleccionar variedades de ciclo adecuado.

As espinacas e os cóengos poden resistir temperaturas baixas, aínda que o seu crecemento diminúe considerablemente durante o inverno.

🌱 SEMENTAR EN SEMENTEIROS DE CAMA QUENTE

En outubro non se recomenda utilizar sementeiros de cama quente nas hortas familiares galegas.

As especies habituais de outono e inverno poden xerminar en sementeiros convencionais, aínda que as temperaturas baixas prolongan o tempo de nascencia.

A cama quente só estaría xustificada en producións específicas baixo instalacións climatizadas.

Non é recomendable iniciar nesta época sementeiros de tomates, pementos, berenxenas, cabaciñas ou cabazas destinados ao cultivo exterior.

🌱 SEMENTAR EN SEMENTEIROS PROTEXIDOS AO AIRE LIBRE

Leitugas de inverno, espinacas, rúcula, cebolas de inverno e acelgas.

Nas zonas máis temperadas tamén poden prepararse pequenas sementeiras de escarolas e cóengos.

A protección debe orientarse principalmente a evitar as chuvias intensas, reducir o encharcamento e favorecer unha temperatura adecuada para a xerminación.

Nas zonas interiores e de montaña é preferible utilizar plantas xa desenvolvidas, especialmente nos cultivos de ciclo longo.

🌱 PLANTAR OU TRANSPLANTAR

Hortalizas: allos, ceboliñas de inverno, leitugas de inverno, escarolas, repolos, brócolis, coliflores e outras coles resistentes ao frío, cando as plantas xa estean suficientemente desenvolvidas.

Leguminosas: fabas e chícharos de inverno, principalmente mediante sementeira directa.

Amorodeiras: outubro aínda pode ser adecuado para establecer plantacións mediante estolóns enraizados ou plantas de viveiro, especialmente nas zonas temperadas.

Árbores froiteiras: a plantación de especies caducifolias a raíz núa debe agardar á caída das follas e ao repouso vexetativo. Poden prepararse os terreos e reservar as plantas.

Arbustos froiteiros: poden iniciarse plantacións de exemplares cultivados en recipiente cando o clima e o solo sexan adecuados. As plantacións a raíz núa realizaranse máis adiante.

Plantas ornamentais: pensamentos, violas, prímulas, caléndulas e outras flores resistentes ao frío.

Bulbos de primavera: narcisos, xacintos e, cara a finais de mes ou en novembro, tulipáns.

Plantas aromáticas: perexil, ceboliño, coandro e outras especies resistentes, preferentemente mediante plantas xa desenvolvidas nas zonas frías.

Os transplantes deben realizarse cando a terra estea en tempero, evitando os días de xeada e os solos enchoupados

SEMENTEIRAS E PLANTACIÓNS DE OUTUBRO

Calendario orientativo das principais hortalizas, plantas aromáticas e ornamentais que poden sementarse ou plantarse durante outubro en Galicia. As especies están ordenadas alfabeticamente polo seu nome en galego. As recomendacións diferencian as zonas cálidas, como a costa e os vales abrigados, das zonas frías do interior e da montaña.

Árbore, hortaliza ou flor	Zona cálida	Zona fría	Xerminación	Marco de plantación	Colleita ou floración	Recomendacións
Acelga	Transplante de plantas desenvolvidas ou sementeiro protexido.	Manter plantas existentes; novos transplantes só baixo protección.	7-21 días desde semente.	30 × 40 cm	Inverno-primavera.	As plantas novas son sensibles ás xeadas. Evitar o encharcamento.
Allo	Plantación de dentes en solo ben drenado.	Plantar só con solo adecuado; nas zonas húmidas pode ser preferible agardar.	Brotación: 10-30 días.	15 × 30 cm	Xuño-xullo seguinte.	En Galicia é frecuente plantar máis adiante, especialmente en novembro ou decembro.
Amorodeira	Plantación de estolóns enraizados ou plantas de viveiro.	Plantar a comezos de mes e protexer das xeadas.	Non procede: transplante.	30 × 40 cm	Primavera seguinte.	Non enterrar a coroa. Acolchar e evitar o exceso de humidade.
Brócoli	Transplante de plantas desenvolvidas de variedades adecuadas.	Plantar só plantas suficientemente desenvolvidas, preferentemente baixo protección.	Non procede: transplante.	45 × 60 cm	Inverno-primavera, segundo variedade.	Nas zonas frías pode resultar tardío iniciar novas plantacións.
Caléndula	Sementeira directa en lugares abrigados.	Sementeiro protexido ou agardar á primavera.	7-14 días.	20 × 30 cm	Outono-primavera.	Prefire solo drenado. Protexer as plantas novas das xeadas intensas.
Cebola de inverno	Plantación de ceboliñas ou sementeiro protexido.	Plantar en solo drenado ou manter o sementeiro protexido.	7-21 días desde semente.	10-15 × 30 cm	Primavera-verán seguinte.	Escoller variedades adecuadas á duración do día e ao cultivo invernal.
Chícharo de inverno	Sementeira directa.	Baixo túnel ou agardar a novembro, segundo o clima.	7-21 días.	5-10 × 50-70 cm	Primavera seguinte.	Empregar variedades resistentes ao frío e evitar solos enchoupados.
Coandro	Sementeira directa en lugares abrigados.	Sementeiro protexido.	7-21 días.	15 × 25 cm	Outono ou primavera seguinte.	Prefire temperaturas moderadas e boa drenaxe.
Cóengo	Sementeira directa.	Directa en solo drenado ou baixo túnel.	10-21 días.	10 × 15 cm	Inverno-primavera.	Resiste o frío, pero medra lentamente con temperaturas baixas.
Col de Milán	Transplante de plantas xa desenvolvidas.	Plantar só plantas fortes e adaptadas ao inverno.	Non procede: transplante.	50 × 60 cm	Inverno-primavera.	Evitar atrasar máis o transplante nas zonas frías.
Coliflor	Transplante de variedades de inverno, con planta desenvolvida.	Plantar só variedades adecuadas e con protección se é necesaria.	Non procede: transplante.	50 × 60 cm	Inverno-primavera, segundo variedade.	Evitar o estrés hídrico e o encharcamento.
Escarola	Transplante de plantas desenvolvidas.	Transplante baixo túnel ou invernadoiro frío.	6-14 días desde semente.	30 × 40 cm	Outono-inverno.	Escoller variedades resistentes ao frío e protexer as plantas novas.
Espinaca	Sementeira directa.	Sementeira directa en lugar abrigado ou baixo túnel.	7-21 días.	15 × 30 cm	Inverno-primavera.	Prefire temperaturas frescas e boa drenaxe.
Faba de inverno	Sementeira directa a finais de mes, segundo variedade.	Preferible esperar a novembro ou sementar en lugar protexido.	8-20 días.	20 × 60 cm	Primavera seguinte.	Protexer do vento e evitar os solos enchoupados.
Leituga de inverno	Sementeiro protexido ou transplante.	Transplante baixo túnel ou sementeiro protexido.	5-14 días.	30 × 30 cm	Inverno-primavera.	Escoller variedades resistentes ao frío.
Lentella	Sementeira directa en solo drenado, nas zonas favorables.	Preferible agardar á primavera nas zonas frías.	7-14 días.	5-10 × 25-35 cm	Primavera-verán seguinte.	Evitar solos pesados e enchoupados. Escoller variedades adaptadas.
Nabicol	Transplante de plantas desenvolvidas.	Manter cultivos xa establecidos; transplante só en lugares abrigados.	Non procede: transplante.	30 × 40 cm	Inverno-primavera.	Non atrasar demasiado as plantacións nas zonas frías.
Nabo para grelos	Sementeira directa de variedades tardías.	Sementeira a comezos de mes, só con variedades adecuadas.	4-12 días.	5-10 × 25-30 cm, segundo aproveitamento.	Nabizas no inverno; grelos no inverno ou primavera.	A época de sementeira depende da variedade e da comarca.
Narciso	Plantación directa de bulbos.	Plantar en solo ben drenado.	Brotación invernal ou primaveral.	10-15 cm	Final do inverno-primavera.	Enterrar a dúas ou tres veces a altura do bulbo.
Pensamento	Transplante de plantas de viveiro.	Transplante en lugar abrigado.	Non procede: transplante.	20 × 20 cm	Outono-primavera.	Protexer das xeadas máis intensas.
Perexil	Sementeira directa a comezos de mes ou sementeiro protexido.	Sementeiro protexido.	15-30 días.	15 × 25 cm	Primavera seguinte, segundo clima.	Xerminación lenta. Manter humidade uniforme.
Prímula	Transplante de planta de viveiro.	Transplante en lugar protexido.	Non procede: transplante.	20 × 25 cm	Inverno-primavera.	Prefire lugares frescos e humidade moderada.
Ravo	Sementeira directa.	Sementeira baixo túnel ou en lugar abrigado.	4-12 días.	5 × 15 cm	Outono-inverno.	Manter humidade regular e evitar o encharcamento.
Repolo	Transplante de variedades de inverno, con planta desenvolvida.	Plantar só plantas fortes, adaptadas e con solo en tempero.	Non procede: transplante.	50 × 60 cm	Inverno-primavera.	Respectar as rotacións e protexer das eirugas.
Rúcula	Sementeira directa.	Directa baixo protección ou en lugar abrigado.	4-10 días.	15 × 25 cm	Outono-inverno.	Prefire temperaturas moderadas. Colleitar follas novas.
Tulipán	Plantación de bulbos a finais de mes, se o solo está fresco.	Plantación en solo ben drenado.	Brotación a finais do inverno ou primavera.	10-15 cm	Marzo-maio.	É habitual plantar en novembro. Evitar temperaturas do solo demasiado altas.
Viola	Transplante de plantas de viveiro.	Transplante en lugar abrigado.	Non procede: transplante.	15-20 cm	Outono-primavera.	Evitar solos enchoupados e protexer as plantas novas.
Xacinto	Plantación directa de bulbos.	Plantar en solo drenado ou en recipiente.	Brotación invernal ou primaveral.	10-15 cm	Marzo-abril.	Evitar o encharcamento e o exceso de humidade.

RECOMENDACIÓNS IMPORTANTES:

Zonas cálidas: áreas costeiras, vales abrigados e lugares con outonos suaves.

Zonas frías: interior de Galicia, zonas altas e lugares onde as primeiras xeadas poden aparecer en outubro.

Xerminación: os días indicados son aproximados e corresponden a condicións favorables de temperatura e humidade. O frío pode prolongar considerablemente a xerminación.

Marco de plantación: separación entre plantas e entre filas, salvo cando se indique unha única distancia. Os valores poden variar segundo a variedade.

Colleita: os períodos son orientativos e dependen do clima, da variedade e da data de plantación.

Especial atención aos grelos: en outubro deben empregarse variedades de ciclo adecuado. Nas zonas frías, as sementeiras tardías poden producir menos ou atrasar a colleita.

Tradición lunar: a Lúa crecente relaciónase cos cultivos de folla, flor e froito, mentres que a minguante se reserva tradicionalmente para raíces e bulbos. A eficacia agronómica desta distribución non está suficientemente demostrada.

Prioridade: o estado do solo, a temperatura, a humidade e as necesidades dos cultivos deben prevalecer sempre sobre o calendario lunar.