Novembro

AGRICULTURA > MES A MES

NOVEMBRO

Acaba la temporada de máxima producción y llegan la lluvia y el frío. Si siempre es importante mantener la tierra protegida, en la época otoñal (y en el invierno ya cercano) aún lo es más, para evitar que se desestructure por efecto de los agentes atmosféricos. Sobre todo en caso de lluvias abundantes, se pueden originar graves erosiones y pérdida de nutrientes por lixiviación. Así mismo, el descenso de las temperaturas ralentiza la acción microbiana. Para mitigar al máximo el efecto de la lluvia y el frío, recubrimos nuestros bancales con hojas procedentes de los robledales y castañares próximos.

TRABALLOS XERAIS

No campo

Plantar árbores froiteiras: maceiras, pereiras, ameixeiras e outras especies de folla caduca, cando entren en repouso vexetativo.
Plantar castiñeiros, nogueiras e aveleiras, utilizando plantas sas e adaptadas ás condicións locais.
Transplantar árbores novas, conservando o máximo posible do sistema radicular.
Recoller as últimas castañas, seleccionando as destinadas ao consumo, conservación ou reprodución.
Recoller noces e mazás tardías, evitando deixar no chan os froitos deteriorados.
Revisar as plantacións novas, colocando titores, proteccións contra animais e acolchados.
Revisar as viñas, comprobando postes, arames e estruturas de condución.
Protexer os solos agrícolas, mantendo cubertas vexetais que reduzan a erosión e a perda de nutrientes.

Na horta

Sementar fabas e chícharos de inverno, especialmente nas zonas temperadas e con boa drenaxe.
Sementar espinacas, rúcula, cóengos e leitugas de inverno, utilizando protección cando sexa necesario.
Transplantar leitugas, escarolas, repolos e outras hortalizas resistentes ao frío, empregando plantas xa desenvolvidas.
Recoller grelos, nabizas, porros, repolos, brócolis e acelgas que estean no seu momento de aproveitamento.
Protexer os cultivos sensibles, instalando túneles, mantas térmicas ou acolchados.
Ventilar os invernadoiros nas horas máis cálidas para reducir a condensación e previr enfermidades.
Preparar os sementeiros, limpando bandexas, revisando substratos e seleccionando sementes.
Revisar os cultivos establecidos, eliminando plantas enfermas e comprobando o estado das proteccións.

No xardín

Plantar roseiras a raíz núa, cando estean en repouso vexetativo.
Transplantar roseiras novas, procurando conservar as raíces e evitando os días de xeada.
Plantar árbores e arbustos ornamentais de folla caduca, respectando o seu desenvolvemento futuro.
Plantar sebes, aproveitando o repouso vexetativo para renovar ou ampliar as existentes.
Plantar bulbos de primavera, como tulipáns, narcisos e xacintos.
Transplantar pensamentos, prímulas e outras flores de inverno, protexéndoas das xeadas máis intensas.
Revisar as roseiras rubideiras, suxeitando os talos e comprobando o estado dos soportes.
Protexer as plantas delicadas, trasladando macetas a lugares abrigados e colocando acolchados.

En xeral

Colmeas: comprobar desde o exterior que estean protexidas da humidade, da chuvia e do vento.
Abellas: vixiar posibles sinais de falta de reservas, evitando abrir innecesariamente as colmeas.
Gando: revisar as cortes, a ventilación, as camas e a dispoñibilidade de auga.
Alimentación animal: comprobar as reservas de forraxes, herba seca e outros alimentos para o inverno.
Elaboración de queixos: aproveitar o leite dispoñible, mantendo as condicións hixiénico-sanitarias e de conservación adecuadas.
Elaboración de manteiga: preparar e conservar a manteiga artesanal a partir de nata en boas condicións.
Conservación de alimentos: seleccionar e almacenar mazás, castañas, noces e outros produtos do outono.
Mantemento preventivo: revisar tellados, cubertas, canles, baixantes e peches antes das chuvias intensas.

No campo

Realizar podas de saneamento, retirando pólas secas, enfermas ou danadas. Reservar as podas estruturais para a época adecuada de cada especie.
Revisar os castiñeiros, eliminando madeira danada cando resulte necesario, evitando feridas grandes.
Cortar leña, tradicionalmente nesta fase lunar, respectando a normativa forestal.
Almacenar a madeira nun lugar ventilado, separada do chan e protexida da chuvia.
Estender esterco curtido ou compost, preparando os terreos destinados aos cultivos de primavera.
Retirar herbas competidoras, procurando manter a terra protexida con cubertas vexetais.
Limpar gabias e cunetas, retirando follas, terra e materiais que dificulten a circulación da auga.
Revisar e desatascar drenaxes agrícolas, evitando acumulacións de auga e procesos erosivos.
Retirar plantas invasoras, empregando métodos que eviten a dispersión das súas sementes ou fragmentos.
Preparar as leiras para o inverno, evitando traballar o solo cando estea enchoupado ou xeado.

Na horta

Plantar allos, preferentemente en terreos soltos e ben drenados.
Plantar ceboliñas de inverno, utilizando variedades adaptadas ao clima local.
Recoller cultivos de raíz, como nabos e cenorias, cando estean maduros.
Revisar as patacas almacenadas, retirando as deterioradas e controlando a humidade.
Eliminar herbas competidoras, especialmente nos bancais ocupados por cultivos de inverno.
Retirar restos vexetais enfermos, evitando que permanezan como posibles focos de infección.
Aplicar compost maduro, cando sexa necesario e sen traballar solos excesivamente húmidos.
Limpar drenaxes e canles de rega, eliminando atascos e acumulacións de terra.
Revisar túneles e invernadoiros, limpando cubertas e reparando danos provocados polo vento.
Protexer os bancais baleiros, utilizando acolchados ou cultivos de cobertura.

No xardín

Podar as roseiras, retirando talos secos, enfermos ou rotos. Reservar a poda forte das variedades reflorecentes para o final do inverno.
Sanear as roseiras rubideiras, retirando madeira danada e asegurando os talos aos soportes.
Podar arbustos ornamentais, respectando a época de floración e as necesidades de cada especie.
Retirar pólas perigosas, especialmente as que poidan caer sobre camiños ou instalacións.
Limpar canteiros, eliminando herbas competidoras e restos vexetais enfermos.
Recoller follas caídas, aproveitando as sas para compost ou acolchado.
Protexer raíces e bulbos, repoñendo acolchados antes das xeadas.
Limpar camiños e escaleiras, retirando follas esvaradías, musgo e obstáculos.
Desatascar sumidoiros e drenaxes, evitando acumulacións de auga.
Limpar e afiar as ferramentas de poda, desinfectándoas cando sexa necesario.

En xeral

Colmeas: revisar desde o exterior as entradas, a estabilidade e a protección contra roedores e humidade.
Limpar canles e baixantes, retirando follas e outros materiais que impidan a evacuación da chuvia.
Desatascar sumidoiros, especialmente en patios, cortes, alpendres e zonas de traballo.
Limpar cunetas e pasos de auga, evitando inundacións e danos nos camiños rurais.
Revisar tellados e cubertas, detectando tellas movidas, filtracións e deterioracións.
Reparar peches e portais, comprobando postes, bisagras, arames e elementos de suxeición.
Limpar e afiar ferramentas, realizando o mantemento preventivo dos apeiros e da maquinaria.
Revisar depósitos e tubaxes, protexéndoos fronte ás xeadas.
Preparar a leñeira, ordenando a madeira e garantindo unha boa ventilación.
Revisar os alimentos almacenados, especialmente castañas, patacas, mazás, noces e conservas.
Preparar o material apícola, limpando e reparando caixas e utensilios fóra das colmeas ocupadas.

SIEMBRA DE HORTALIZAS

🌿 FOLLA: Días máis favorables: 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22 e 23.

🥕 RAÍZ: Días máis favorables: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 25, 26, 27, 28, 29 e 30.

🍅 FROITO: Días máis favorables: 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22 e 23.

🌱 SEMENTAR DIRECTAMENTE AO AIRE LIBRE

Allos, fabas, chícharos, espinacas, rúcula, cóengos e ravos.

Nas zonas máis temperadas e con boa drenaxe tamén poden realizarse sementeiras tardías de nabos.

Nas zonas frías convén protexer as sementeiras ou atrasalas cando existan xeadas persistentes e exceso de humidade.

🌱 SEMENTAR EN SEMENTEIROS DE CAMA QUENTE

Non hai sementeiras de cama quente especialmente recomendables para novembro nas hortas familiares galegas.

As leitugas de inverno, escarolas e cebolas poden iniciarse en sementeiros con temperatura controlada, pero normalmente non precisan cama quente.

Non se recomenda iniciar tomates, pementos, berenxenas, cabaciñas, cabazas, cogombros ou melóns, salvo que se dispoña de instalacións climatizadas e iluminación suficiente para manter as plantas ata a primavera.

🌱 SEMENTAR EN SEMENTEIROS PROTEXIDOS AO AIRE LIBRE

Leitugas de inverno, escarolas, espinacas, acelgas, rúcula, cóengos e cebolas.

Poden empregarse túneles ou invernadoiros fríos, evitando o exceso de humidade e ventilando nas horas máis cálidas.

Nas zonas interiores e de montaña a xerminación pode ser moi lenta, polo que convén adaptar a sementeira ás temperaturas reais.

🌱 PLANTAR OU TRANSPLANTAR

Hortalizas: allos, ceboliñas de inverno, leitugas, escarolas, repolos, brócolis, coliflores, porros e amorodeiras.

Árbores froiteiras: maceiras, pereiras, ameixeiras, cerdeiras, castiñeiros, nogueiras e aveleiras.

Arbustos froiteiros: framboeseiras e groseleiras.

Plantas ornamentais: roseiras, árbores e arbustos caducifolios, sebes, pensamentos e prímulas.

Bulbos de primavera: tulipáns, narcisos e xacintos.

As árbores e roseiras a raíz núa deben plantarse durante o repouso vexetativo, sempre que a terra non estea xeada nin enchoupada.

SEMENTEIRAS E PLANTACIÓNS DE NOVEMBRO

Calendario orientativo das principais hortalizas, árbores froiteiras e plantas ornamentais que poden sementarse ou plantarse durante novembro en Galicia. As especies aparecen ordenadas alfabeticamente polo seu nome en galego. As recomendacións diferencian entre zonas cálidas e zonas frías.

Árbore, hortaliza ou flor	Zona cálida	Zona fría	Xerminación	Marco de plantación	Colleita ou floración	Recomendacións
Acelga	Sementeiro protexido ou transplante.	Sementeiro protexido; mellor manter os cultivos existentes.	7-21 días.	30 × 40 cm	Inverno e primavera.	Protexer as plantas novas das xeadas.
Allo	Plantación directa dos dentes.	Directa en solo ben drenado; módulos protexidos se hai exceso de auga.	Brotación: 10-30 días.	15 × 30 cm	Xuño-xullo.	Empregar dentes sans. Evitar o encharcamento.
Ameixeira	Plantación a raíz núa tras a caída da folla.	Plantar cando non existan xeadas nin exceso de humidade.	Non procede: transplante.	3-5 m, segundo portaenxerto.	Xuño-setembro.	Escoller variedades adaptadas e solos ben drenados.
Amorodeira	Plantación de estolóns ou plantas de viveiro.	Plantar sen xeadas e protexer con acolchado.	Non procede: transplante.	30 × 40 cm	Primavera-verán.	Non enterrar a coroa da planta.
Aveleira	Plantación a raíz núa ou en recipiente.	Plantar cando a terra non estea xeada.	Non procede: transplante.	3-5 m.	Agosto-setembro.	Comprobar a necesidade de variedades polinizadoras compatibles.
Brócoli	Transplante de plantas xa desenvolvidas.	Transplante protexido en zonas de xeadas intensas.	5-10 días desde semente.	45 × 60 cm	Inverno-primavera, segundo variedade.	Non iniciar sementeiras tardías sen protección adecuada.
Castiñeiro	Plantación de planta de viveiro ou enxertada.	Plantar sen xeadas e con solo drenado.	Non procede: transplante.	8-12 m para froito.	Outubro-novembro, cando entre en produción.	Escoller material vexetal san, adaptado á zona e con polinización adecuada.
Cebola de inverno	Plantación de ceboliñas ou sementeiro protexido.	Plantación en solo drenado ou módulos protexidos.	7-21 días desde semente.	10-15 × 30 cm	Primavera-verán.	Seleccionar variedades axeitadas para o inverno.
Cerdeira	Plantación a raíz núa durante o repouso vexetativo.	Plantar só cando o solo estea en condicións.	Non procede: transplante.	3-6 m, segundo portaenxerto.	Maio-xullo.	Evitar solos enchoupados e comprobar a polinización.
Chícharo	Sementeira directa de variedades de inverno.	Baixo túnel ou adiar a sementeira.	7-21 días.	5-10 × 50-70 cm	Abril-xuño.	Protexer dos paxaros. Colocar soportes nas variedades de enrame.
Cóengo	Sementeira directa en zonas abrigadas.	Sementeira baixo túnel ou invernadoiro frío.	10-21 días.	10 × 15 cm	Inverno-primavera.	Resiste o frío, pero non o encharcamento prolongado.
Coliflor de inverno	Transplante de plantas xa desenvolvidas.	Transplante protexido; preferible manter plantas establecidas.	5-10 días desde semente.	50 × 60 cm	Inverno-primavera, segundo variedade.	Escoller variedades adaptadas e evitar cambios bruscos de temperatura.
Escarola	Transplante de plantas de viveiro.	Transplante baixo túnel ou invernadoiro frío.	6-14 días desde semente.	30 × 40 cm	Inverno.	En novembro é preferible transplantar plantas xa desenvolvidas.
Espinaca	Sementeira directa ou baixo túnel.	Sementeira baixo protección.	7-21 días.	15 × 30 cm	Inverno-primavera.	Utilizar variedades resistentes ao frío.
Faba	Sementeira directa.	Baixo cuberta ou en módulos; adiar se o solo está moi húmido.	8-20 días.	20 × 60 cm	Abril-xuño.	Empregar variedades de inverno e protexer do vento.
Framboeseira	Plantación de plantas a raíz núa.	Plantar sen xeadas e con solo drenado.	Non procede: transplante.	50 × 200 cm	Verán-outono, segundo variedade.	Colocar soportes e acolchado.
Groseleira	Plantación a raíz núa.	Plantar con solo en tempero.	Non procede: transplante.	1,5 × 2 m	Xuño-agosto.	Prefire solo rico en materia orgánica e humidade regular.
Leituga de inverno	Sementeiro protexido ou transplante.	Sementeiro protexido ou transplante baixo túnel.	5-14 días.	30 × 30 cm	Inverno-primavera.	Escoller variedades resistentes ao frío.
Maceira	Plantación a raíz núa tras a caída da folla.	Plantar sen xeadas nin solo enchoupado.	Non procede: transplante.	2-5 m, segundo portaenxerto.	Agosto-novembro.	Respectar o punto de enxerto e comprobar a polinización.
Narciso	Plantación directa de bulbos.	Plantar en solo ben drenado.	Brotación invernal ou primaveral.	10-15 cm	Febreiro-abril.	É preferible plantar no inicio do outono.
Nogueira	Plantación de planta de viveiro en repouso.	Plantar cando o solo non estea xeado.	Non procede: transplante.	8-12 m.	Setembro-outubro, cando entre en produción.	Precisa espazo e boa drenaxe.
Pensamento	Transplante de plantas de viveiro.	Transplante en lugares abrigados.	7-14 días desde semente.	20 × 20 cm	Outono-primavera.	Retirar as flores murchas para prolongar a floración.
Pereira	Plantación a raíz núa.	Plantar cando o solo non estea xeado.	Non procede: transplante.	2-5 m, segundo portaenxerto.	Agosto-outubro.	Comprobar a compatibilidade das variedades polinizadoras.
Porro	Transplante de plantas xa desenvolvidas.	Manter os cultivos existentes; transplantar só se o solo o permite.	10-20 días desde semente.	15 × 30 cm	Inverno-primavera.	Escoller variedades de inverno. Evitar novos transplantes con xeadas fortes.
Prímula	Transplante de plantas de viveiro.	Transplante en lugar protexido.	14-30 días desde semente.	20 × 25 cm	Inverno-primavera.	Prefire lugares frescos e solos húmidos sen encharcamento.
Ravo	Sementeira directa, preferentemente baixo túnel.	Sementeira en invernadoiro frío.	4-12 días.	5 × 15 cm	Decembro-febreiro.	O frío pode atrasar considerablemente a colleita.
Repolo	Transplante de variedades de inverno.	Transplante protexido ou mantemento das plantas existentes.	5-10 días desde semente.	40-60 × 50-60 cm	Inverno-primavera, segundo variedade.	Respectar as rotacións das brassicáceas.
Roseira	Plantación ou transplante a raíz núa.	Plantar sen xeadas e con solo drenado.	Non procede: transplante.	40-80 cm, segundo variedade.	Primavera-outono, segundo variedade.	Evitar plantar no mesmo lugar doutra roseira sen preparar adecuadamente o solo.
Rúcula	Sementeira directa baixo protección.	Sementeiro protexido ou invernadoiro frío.	4-10 días.	15 × 25 cm	Inverno.	Colleitar follas novas e evitar exceso de humidade.
Tulipán	Plantación directa de bulbos.	Plantar en solo ben drenado.	Brotación a finais do inverno ou na primavera.	10-15 cm	Marzo-maio.	Enterrar a unha profundidade aproximada de 2-3 veces a altura do bulbo.
Violeta	Transplante ou división de matas.	Plantar nun día suave e protexido.	14-40 días ou máis desde semente.	20 × 25 cm	Final do inverno-primavera.	Prefire lugares frescos e parcialmente sombreados.
Xacinto	Plantación directa de bulbos ou en recipiente.	Plantar en solo drenado ou recipiente protexido.	Brotación invernal ou primaveral.	10-15 cm	Marzo-abril.	Evitar o exceso de humidade e o encharcamento.

RECOMENDACIÓNS IMPORTANTES:

Zonas cálidas: áreas costeiras, vales abrigados e lugares con poucas xeadas.

Zonas frías: interior de Galicia, zonas altas e lugares con xeadas frecuentes.

Os días de xerminación corresponden a condicións favorables de temperatura e humidade. No mes de novembro poden prolongarse considerablemente.

Os marcos de plantación indican, con carácter orientativo, a distancia entre plantas e entre filas, salvo cando se indica unha única separación.

Nas árbores e plantas transplantadas non procede indicar o tempo de xerminación.

As colleitas son orientativas. Nas árbores froiteiras non implican que produzan froitos o primeiro ano.

Tradición lunar: a Lúa crecente considérase favorable para os cultivos de folla, flor e froito, mentres que a minguante se reserva tradicionalmente para raíces e bulbos.

Prioridade: o estado do solo, as temperaturas, as xeadas e a humidade deben prevalecer sempre sobre o calendario lunar.