Asociacions

Espazo e cicloPragas e enfermidadesAlelopatíasNutrientes
Á hora de planificar a horta non abonda con saber que queremos plantar: tamén debemos coñecer que plantas poden convivir favorablemente e cales poden competir entre si.
Cada especie ten necesidades particulares de espazo, luz, auga e nutrientes. Ademais, algunhas asociacións poden contribuír a reducir determinadas pragas e enfermidades.
Coñecer estas relacións permítenos aproveitar mellor o terreo, favorecer a biodiversidade e obter colleitas máis equilibradas.
Catro factores fundamentais determinan a compatibilidade entre cultivos:
1. ESPAZO E CICLO DE CULTIVO
Cada planta necesita un espazo determinado para desenvolverse correctamente. Este espazo coñécese como marco de plantación e debe calcularse tendo en conta o tamaño que alcanzará a planta adulta.
Tamén debemos considerar o seu ciclo de cultivo, é dicir, o tempo que transcorre desde a sementeira ata a colleita.
Unha boa asociación consiste en combinar plantas de ciclo longo con outras de ciclo curto. Por exemplo, podemos intercalar leitugas ou ravos entre cultivos que tardan máis en ocupar todo o espazo dispoñible.
Outra posibilidade é combinar plantas de gran desenvolvemento, como os repolos, con outras que ocupan menos espazo, como as cebolas.
Obxectivo: aproveitar mellor a superficie cultivada sen provocar unha competencia excesiva pola luz, a auga ou os nutrientes.
2. PRAGAS E ENFERMIDADES
Algunhas plantas aromáticas e florais poden contribuír ao control biolóxico das pragas, atraendo insectos beneficiosos ou dificultando a localización dos cultivos por parte de determinados insectos prexudiciais.
Por exemplo, a caléndula pode atraer insectos auxiliares, mentres que plantas aromáticas como o romeu ou o tomiño poden formar parte de asociacións destinadas a aumentar a diversidade da horta.
Estas asociacións non eliminan por si soas as pragas, pero poden favorecer un agroecosistema máis equilibrado e reducir a dependencia dos tratamentos fitosanitarios.
Obxectivo: favorecer a presenza de insectos beneficiosos, dificultar a proliferación das pragas e mellorar o equilibrio ecolóxico da horta.
3. ALELOPATÍAS
A alelopatía é un fenómeno biolóxico polo que determinadas plantas producen substancias químicas capaces de influír no crecemento, na supervivencia ou no desenvolvemento doutras plantas e organismos.
Estes compostos poden liberarse a través das raíces, das follas ou durante a descomposición dos restos vexetais.
Os seus efectos poden ser positivos, cando favorecen determinados procesos, ou negativos, cando dificultan o desenvolvemento doutras especies.
O coñecemento destas interaccións pode contribuír ao control de plantas adventicias e á redución do uso de herbicidas.
Con todo, moitos efectos observados en laboratorio aínda deben comprobarse nas condicións reais de cultivo.
Obxectivo: aproveitar as interaccións naturais entre plantas e evitar asociacións que poidan prexudicar o seu desenvolvemento.
4. NECESIDADES DE NUTRIENTES
As hortalizas non necesitan todas a mesma cantidade de nutrientes. Algunhas son moi esixentes, mentres que outras presentan necesidades considerablemente menores.
Cultivos como as patacas ou os tomates necesitan unha boa dispoñibilidade de nutrientes para desenvolverse e producir correctamente.
Pola súa banda, as leguminosas, como os chícharos e as fabas, poden fixar nitróxeno atmosférico mediante a súa asociación con bacterias presentes nos nódulos das raíces.
Parte dese nitróxeno pode beneficiar os cultivos posteriores, especialmente cando se incorporan ao solo os restos vexetais.
Unha planificación axeitada permite combinar cultivos con diferentes necesidades nutricionais, evitando unha competencia excesiva e aproveitando mellor a fertilidade do terreo.
Obxectivo: conservar a fertilidade do solo, aproveitar os nutrientes dispoñibles e reducir a necesidade de fertilización externa.

FAMILIAS BOTÁNICAS DAS PLANTAS COMESTIBLES DE GALICIA
Clasificación das principais hortalizas, legumes, cereais, froiteiras, plantas aromáticas e especies silvestres comestibles cultivadas ou utilizadas en Galicia.
| Familia botánica | Nome común en galego | Nome científico | Parte comestible | Tipo de cultivo ou aproveitamento |
|---|---|---|---|---|
| Actinidiáceas | Kiwi | Actinidia deliciosa | Froito | Froiteira |
| Amarantáceas | Acelga | Beta vulgaris grupo Cicla | Follas e pecíolos | Hortícola |
| Amarantáceas | Espinaca | Spinacia oleracea | Follas | Hortícola |
| Amarantáceas | Remolacha | Beta vulgaris grupo Conditiva | Raíz engrosada e follas | Hortícola |
| Amarilidáceas | Allo | Allium sativum | Bulbo | Hortícola |
| Amarilidáceas | Cebola | Allium cepa | Bulbo e follas tenras | Hortícola |
| Amarilidáceas | Ceboliño | Allium schoenoprasum | Follas | Aromática |
| Amarilidáceas | Porro | Allium ampeloprasum grupo Porrum | Follas basais e falso talo | Hortícola |
| Apiáceas | Apio | Apium graveolens | Pecíolos e follas | Hortícola |
| Apiáceas | Cenoria | Daucus carota subsp. sativus | Raíz | Hortícola |
| Apiáceas | Chirivía | Pastinaca sativa | Raíz | Hortícola |
| Apiáceas | Coandro | Coriandrum sativum | Follas e froitos secos | Aromática |
| Apiáceas | Fiúncho | Foeniculum vulgare | Follas, talos e froitos | Aromática e hortícola |
| Apiáceas | Perexil | Petroselinum crispum | Follas | Aromática |
| Asparagáceas | Espárrago | Asparagus officinalis | Turións | Hortícola perenne |
| Asteráceas | Achicoria | Cichorium intybus | Follas e raíz | Hortícola |
| Asteráceas | Alcachofa | Cynara cardunculus var. scolymus | Capítulos florais inmaturos | Hortícola |
| Asteráceas | Cardo | Cynara cardunculus | Pecíolos e nervios foliares | Hortícola |
| Asteráceas | Endivia | Cichorium intybus | Follas e brotes | Hortícola |
| Asteráceas | Escarola | Cichorium endivia | Follas | Hortícola |
| Asteráceas | Leituga | Lactuca sativa | Follas | Hortícola |
| Boraxináceas | Borraxe | Borago officinalis | Talos, follas e flores | Hortícola e silvestre |
| Brassicáceas | Berro | Nasturtium officinale | Follas e talos tenros | Hortícola e silvestre |
| Brassicáceas | Berza | Brassica oleracea grupo Acephala | Follas | Hortícola |
| Brassicáceas | Brócoli | Brassica oleracea grupo Italica | Inflorescencias e talos tenros | Hortícola |
| Brassicáceas | Col de Bruxelas | Brassica oleracea grupo Gemmifera | Xemas axilares | Hortícola |
| Brassicáceas | Coliflor | Brassica oleracea grupo Botrytis | Inflorescencia inmatura | Hortícola |
| Brassicáceas | Grelo | Brassica rapa | Brotes florais e follas | Hortícola tradicional |
| Brassicáceas | Lombarda | Brassica oleracea grupo Capitata | Follas | Hortícola |
| Brassicáceas | Nabo | Brassica rapa subsp. rapa | Raíz engrosada | Hortícola |
| Brassicáceas | Nabiza | Brassica rapa | Follas tenras | Hortícola tradicional |
| Brassicáceas | Ravo | Raphanus sativus | Raíz engrosada | Hortícola |
| Brassicáceas | Repolo | Brassica oleracea grupo Capitata | Follas | Hortícola |
| Brassicáceas | Rúcula | Eruca vesicaria subsp. sativa | Follas | Hortícola |
| Caprifoliáceas | Cóengo | Valerianella locusta | Follas | Hortícola |
| Convolvuláceas | Batata | Ipomoea batatas | Raíces tuberosas | Hortícola |
| Cucurbitáceas | Cabaciña | Cucurbita pepo | Froito inmaturo e flores | Hortícola |
| Cucurbitáceas | Cabaza | Cucurbita maxima | Froito e sementes | Hortícola |
| Cucurbitáceas | Cogombro | Cucumis sativus | Froito | Hortícola |
| Cucurbitáceas | Melón | Cucumis melo | Froito | Hortícola |
| Cucurbitáceas | Sandía | Citrullus lanatus | Froito | Hortícola |
| Ericáceas | Arando | Vaccinium corymbosum | Froito | Pequenos froitos |
| Fabáceas | Altramuz | Lupinus albus | Sementes tratadas | Leguminosa |
| Fabáceas | Chícharo | Pisum sativum | Sementes e vaíñas tenras | Leguminosa hortícola |
| Fabáceas | Faba | Vicia faba | Sementes | Leguminosa |
| Fabáceas | Feixón | Phaseolus vulgaris | Sementes e vaíñas tenras | Leguminosa hortícola |
| Fabáceas | Garavanzo | Cicer arietinum | Sementes | Leguminosa |
| Fabáceas | Lentella | Lens culinaris | Sementes | Leguminosa |
| Fabáceas | Soia | Glycine max | Sementes | Leguminosa |
| Fagáceas | Castiñeiro | Castanea sativa | Castañas | Froiteira forestal |
| Juglandáceas | Nogueira | Juglans regia | Sementes das noces | Froiteira |
| Lamiáceas | Alfábega | Ocimum basilicum | Follas | Aromática |
| Lamiáceas | Hortelá | Mentha spicata | Follas | Aromática |
| Lamiáceas | Lavanda | Lavandula angustifolia | Flores en uso culinario | Aromática |
| Lamiáceas | Ourego | Origanum vulgare | Follas e flores | Aromática |
| Lamiáceas | Romeu | Salvia rosmarinus | Follas | Aromática |
| Lamiáceas | Salvia | Salvia officinalis | Follas | Aromática |
| Lamiáceas | Tomiño | Thymus vulgaris | Follas e flores | Aromática |
| Lauráceas | Aguacate | Persea americana | Froito | Froiteira |
| Lauráceas | Loureiro | Laurus nobilis | Follas | Aromática |
| Malváceas | Malva | Malva sylvestris | Follas tenras e flores | Silvestre comestible |
| Malváceas | Ocra | Abelmoschus esculentus | Froitos inmaturos | Hortícola |
| Moráceas | Figueira | Ficus carica | Figos | Froiteira |
| Moráceas | Moreira | Morus nigra | Froitos | Froiteira |
| Oleáceas | Oliveira | Olea europaea | Olivas tratadas e aceite | Froiteira oleaxinosa |
| Poáceas | Arroz | Oryza sativa | Gran | Cereal |
| Poáceas | Avea | Avena sativa | Gran | Cereal |
| Poáceas | Cebada | Hordeum vulgare | Gran | Cereal |
| Poáceas | Centeo | Secale cereale | Gran | Cereal |
| Poáceas | Millo | Zea mays | Gran e espigas tenras | Cereal |
| Poáceas | Trigo | Triticum aestivum | Gran | Cereal |
| Poligonáceas | Acedera | Rumex acetosa | Follas tenras | Silvestre comestible |
| Poligonáceas | Alforfón | Fagopyrum esculentum | Sementes | Pseudocereal |
| Poligonáceas | Ruibarbo | Rheum rhabarbarum | Pecíolos | Hortícola perenne |
| Portulacáceas | Verdolaga | Portulaca oleracea | Follas e talos tenros | Hortícola e silvestre |
| Rosáceas | Ameixeira | Prunus domestica | Ameixas | Froiteira |
| Rosáceas | Amorodeira | Fragaria × ananassa | Amorodos | Pequenos froitos |
| Rosáceas | Cerdeira | Prunus avium | Cereixas | Froiteira |
| Rosáceas | Framboeseira | Rubus idaeus | Framboesas | Pequenos froitos |
| Rosáceas | Maceira | Malus domestica | Mazás | Froiteira |
| Rosáceas | Marmeleiro | Cydonia oblonga | Marmelos | Froiteira |
| Rosáceas | Nespereira | Eriobotrya japonica | Nésperas | Froiteira |
| Rosáceas | Pereira | Pyrus communis | Peras | Froiteira |
| Rosáceas | Pexegueiro | Prunus persica | Pexegos | Froiteira |
| Rosáceas | Silveira | Rubus ulmifolius | Moras | Silvestre e pequenos froitos |
| Rutáceas | Laranxeira | Citrus × sinensis | Laranxas | Froiteira |
| Rutáceas | Limeira | Citrus × aurantiifolia | Limas | Froiteira |
| Rutáceas | Limoneiro | Citrus × limon | Limóns | Froiteira |
| Rutáceas | Mandarineira | Citrus reticulata | Mandarinas | Froiteira |
| Rutáceas | Pomeleiro | Citrus × paradisi | Pomelos | Froiteira |
| Solanáceas | Berenxena | Solanum melongena | Froito | Hortícola |
| Solanáceas | Pataca | Solanum tuberosum | Tubérculos | Hortícola |
| Solanáceas | Pemento | Capsicum annuum | Froito | Hortícola |
| Solanáceas | Tomate | Solanum lycopersicum | Froito | Hortícola |
| Urticáceas | Estruga | Urtica dioica | Follas e brotes novos cociñados | Silvestre comestible |
| Vitáceas | Vide | Vitis vinifera | Uvas | Viticultura |
Esta clasificación reúne plantas alimentarias presentes en Galicia, aínda que algunhas son cultivos minoritarios ou de introdución recente.
Unha mesma especie pode dar lugar a diferentes produtos hortícolas. Por exemplo, Brassica rapa pode proporcionar nabos, nabizas e grelos, mentres que Brassica oleracea inclúe diferentes grupos cultivados, como berzas, repolos, brócolis e coliflores.
As partes comestibles indicadas refírense aos usos alimentarios habituais. Non significa que todas as partes dunha planta sexan seguras para o consumo. Algunhas especies requiren tratamentos ou preparacións específicos.
Os nomes científicos e os grupos cultivados poden presentar sinónimos ou denominacións alternativas segundo a referencia taxonómica empregada.
COMPATIBILIDADES E INCOMPATIBILIDADES ENTRE HORTALIZAS
A asociación de cultivos consiste en plantar diferentes hortalizas próximas entre si para aproveitar mellor o espazo, favorecer a biodiversidade e contribuír ao equilibrio da horta. A seguinte táboa recolle asociacións tradicionais que poden servir de orientación para organizar as plantacións.
| Vexetal consumible | Compatibilidades | Incompatibilidades |
|---|---|---|
| Allo | Cenoria, remolacha, repolo e tomate. | Fabas e chícharos. |
| Apio | Repolo, coliflor, tomate, cebola e fabas ananas. | Pataca e chirivía. |
| Berinxela | Fabas e caléndula. | Non se coñecen incompatibilidades suficientemente establecidas. |
| Brócoli | Apio, cebola, remolacha, acelga e plantas aromáticas. | Tomate, amorodo e fabas de enrame. |
| Cabaciña | Millo, capuchina e caléndula. | Pataca. |
| Cabaza | Millo e caléndula. | Pataca. |
| Cebola | Cenoria, remolacha, leituga e repolo. | Fabas e chícharos. |
| Cenoria | Cebola, porro, leituga, chícharos e tomate. | Endro (eneldo). |
| Chícharos | Cenoria, nabo, cogombro e millo. | Cebola, allo e porro. |
| Cogombro | Fabas, chícharos, millo e ravo. | Pataca. |
| Coliflor | Apio, cebola, remolacha e acelga. | Tomate, amorodo e fabas de enrame. |
| Espinaca | Amorodo e fabas ananas. | Non se coñecen incompatibilidades suficientemente establecidas. |
| Fabas ananas | Pataca, cogombro, millo, amorodo e apio. | Cebola, allo e porro. |
| Fabas de enrame | Millo e ravo. | Cebola, allo, porro e remolacha. |
| Leituga | Cenoria, ravo, amorodo e cogombro. | Non se coñecen incompatibilidades suficientemente establecidas. |
| Millo | Fabas, cabaza, cabaciña e cogombro. | Tomate. |
| Nabo | Chícharos. | Pataca. |
| Pataca | Fabas, millo, repolo e caléndula. | Tomate, cogombro, cabaza e cabaciña. |
| Porro | Cenoria, repolo, apio e remolacha. | Fabas e chícharos. |
| Ravo | Leituga, chícharos e cogombro. | Non se coñecen incompatibilidades suficientemente establecidas. |
| Remolacha | Cebola, leituga, repolo e coliflor. | Fabas de enrame. |
| Repolo | Apio, cebola, remolacha, acelga e plantas aromáticas. | Tomate, amorodo e fabas de enrame. |
| Tomate | Cenoria, cebola, allo, perexil e alfábega. | Pataca, millo, repolo e coliflor. |